بر اساس کاربرد
فرم و جنس

نقش فرش ایرانی زبانی دارد که با چند واژهی ساده قابل یادگرفتن است: ترنج در مرکز، لچک در گوشهها، حاشیه دور تا دور و میان آنها اسلیمی، ختایی، شاهعباسی و بتهجقه. وقتی این واژهها را بشناسید، هر فرش سنتی را مثل یک نقشه میخوانید و میدانید کدام طرح با کدام اتاق و مبلمان جور است. در این راهنما نقشها را یکییکی توضیح میدهم، نمونههایی از طرحهای خودمان را کنارشان میگذارم و در پایان جدول و چکلیستی میدهم که انتخابتان را راحت کند.

پیش از دیدن نقشها باید ساختار کلی را بشناسید. فرش ایرانی سنتی مثل یک قاب نقاشی است: یک زمینهی اصلی، یک مرکز و چند قاب دور آن. اگر این اجزا را بشناسید، نقشها را راحتتر تشخیص میدهید.
| جزء | معنی | در نگاه اول چطور دیده میشود |
|---|---|---|
| میدان (متن) | زمینهی اصلی فرش که نقشها روی آن پراکنده یا منظماند | بخش میانی و بزرگترین بخش فرش |
| ترنج | قاب بیضی یا لوزی در مرکز میدان؛ نامش از ترنج (نوعی مرکبات) آمده است | یک شکل بزرگ در وسط، گاه با زائدههای تزئینی در دو سر |
| لچک | یکچهارم ترنج که گوشههای میدان را پر میکند | چهار نقش مثلثی در چهار گوشه |
| حاشیه | قاب اصلی دور فرش و چند نوار باریکتر کنار آن | یک نوار پهن با تکرار گل و برگ، و نوارهای ریز دو طرفش |
| سرترنج و پایترنج | زائدههای آویخته در دو انتهای ترنج | شبیه چراغهای آویزان بالا و پایین ترنج |
هر نقش فرش ایرانی در یکی از این اجزا جا میگیرد. طرحی که هم ترنج دارد و هم لچک، «لچکترنج» نامیده میشود و یکی از قدیمیترین ترکیببندیهاست. اگر فقط ترنج داشته باشد، سادهتر است، و اگر هیچکدام را نداشته باشد (مثل افشان و هزارگل) نقشها روی کل میدان پخش میشوند.
نقشهای فرش ایرانی یکشبه ساخته نشدهاند. اسلیمی و ختایی در دورههای پیش از صفوی هم در کتابآرایی و کاشیکاری دیده میشدند و در دورهی صفوی به فرش راه یافتند و با ترنج و لچک ترکیب شدند. دورهی قاجار نقشهای گل و مرغ و بته را پررنگتر کرد و پارچهی ترمه و شال، بتهجقه را همهجا پخش کرد. در همان سالها، ایلهای قشقایی، بلوچ و ترکمن هم سنت نقشهای هندسی خود را ادامه میدادند.
مهم برای خریدار این است که نقشها از زندگی و جغرافیا آمدهاند: نقشهای درباری از باغ و کاخ و نقشهای ایلی از چادر و مرتع. این ریشه توضیح میدهد چرا اولی منحنی و پرگل است و دومی زاویهدار و ساده. وقتی فرشی را برای خانه برمیگزینید، در واقع یکی از این دو لحن را انتخاب میکنید.
بیشتر بخوانید: فرش وینتیج و پتینه – فرق وینتیج، کهنهنما، پتینه و آنتیک و چیدمان هر سبک.
بخش بزرگی از نقش فرش ایرانی به گل و برگ و شاخه برمیگردد. سه واژهی اصلی این دسته را باید جداگانه شناخت.
اسلیمی شاخههای مارپیچ و چرخان است که از یک نقطه شروع میشود، میپیچد و با گل و برگ پایان مییابد. خطوط آن نرم و پیوسته است و در همهی بخشهای فرش، از حاشیه تا میدان، حضور دارد. بعضی منابع آن را صورت انتزاعی درخت میدانند. وقتی روی فرشی خطوط پیچان و شاخهمانند را بدون گلهای درشت میبینید، احتمالاً اسلیمی است. فرش سنتی نقش اسلیمی کد ۰۴۴ نمونهی خالص این نقش در مجموعهی ماست.

ختایی نقش گلهای درشت و بزرگ است که معمولاً شبیه نیلوفر یا گلهای باز شده دیده میشود. اسلیمی شاخه و ساقه است و ختایی گل. در بیشتر فرشها این دو با هم میآیند: شاخههای اسلیمی از دل خود گلهای ختایی میرویانند و این ترکیب را «اسلیمی و ختایی» مینامند.
گل شاهعباسی که نامش از دورهی صفوی و پادشاه آن دوره آمده، گل درشتی با ظاهری شبیه نخلبرگ است و در کاشیکاری، فرش و معماری آن دوره زیاد دیده میشود. این نقش گاهی با ختایی ترکیب میشود و در فرشهای باغی و ترنجی حاشیه و میدان را پر میکند. در بازار گاهی «افشان شاهعباسی» هم میگویند. فرش سنتی طرح شاهعباسی مدل ۶۹۲ یکی از نمونههای این نقش است.

بتهجقه یکی از شناختهشدهترین نقشهای ایرانی است: شکلی شبیه قطرهی کج، با سری خمیده و دم پهن. دربارهی ریشهاش نظرها یکی نیست؛ بعضی آن را با سرو، بعضی با شعله و بعضی با «جقه» (زیور تاج و عمامه) مرتبط میدانند. در زبان بازار، بتهجقه را روی پارچهی ترمه، شال و فرش میبینیم و شکل آن در جاهای مختلف جهان به اسمهای دیگری هم شناخته میشود.
نقش بتهجقه با آنکه سنتی است، بهراحتی در دکور مدرن مینشیند، چون خطوط ساده و تکرارشونده دارد. فرشینهی بیضی مدرن طوسی طرح ترمه و بتهجقه کد ۸۶۸ این ترکیب را نشان میدهد: نقش سنتی با رنگ مدرن، در شکل بیضی. برای انتخاب شکل بیضی، بخش فرش بیضی را ببینید.
کهنترین فرشهای باقیمانده با این ترکیببندی به دورهی صفوی برمیگردند. ترنج وسط فرش یک نقطهی کانونی میسازد و لچکها آن را قاب میکنند. هرچه ترنج بزرگتر باشد، فرش رسمیتر و کلاسیکتر به نظر میرسد. فرش سنتی طرح ترنج سلطنتی مدل ۰۸۲ و طرح ترنج طلایی مدل ۱۲۳ نمونههایی از لچکترنج با رنگهای متفاوتاند.
در طرح محرابی، بالای فرش به شکل قوسی ختم میشود که یادآور محراب است. این طرح روی فرشهای سجادهای هم دیده میشود. برخی طرحها محراب و ترنج را با هم دارند. فرش سنتی طرح محراب و ترنج کد ۰۷۶ یکی از آنهاست. اگر به فرش سجادهای فکر میکنید، طرح سجادهای مدل ۷۱۲ را ببینید.

طرحهای ترنجی روی فرش گرد هم جواب میدهند، چون مرکز دایره با مرکز ترنج یکی میشود. مقالهی فرش گرد نشان میدهد این طرحها زیر میز ناهارخوری چطور چیده میشوند.
در این سه نقش، بهجای مرکز و گوشه، نقشها روی تمام میدان پخش میشوند.
افشان یعنی پراکنده. گلها و برگها بدون ترنج و لچک روی کل فرش پخش شدهاند. این طرح آرامتر است و چشم را به یک نقطه نمیکشد، پس در اتاقهایی که مبلمان زیاد دارند بهتر جواب میدهد. طرح افشان کرم مدل ۰۸۴ نمونهی روشن آن است.
هزارگل از اسمش پیداست: میدان پر از گلهای ریز و رنگارنگ. طرح شاد و پرانرژی است و رنگهای متفاوتش با دکورهای ساده جور میشود. فرش سنتی طرح هزارگل مدل ۱۶۶ برای اتاقهایی است که میخواهند فرش رنگ و حالت بدهد.

در طرح ماهی، برگهای باریک و خمیده دور یک گل گرد میگردند و شکل ماهیهایی را میسازند که درهم تنیدهاند. این طرح قدیمی هزاران بار تکرار شده و ریتم منظمی دارد. فرش سنتی طرح ماهی مدل ۳۵۲ و طرح ماهی ریزنقش مدل ۰۶۸ دو نمونهاند. ریتم تکراری آنها در دکور مینیمال هم قابل تحمل است، چون هرجومرج ندارد.

بعضی فرشها بهجای نقشهای انتزاعی، تصویر دارند.

فرشهای تصویری معمولاً خودشان نقطهی تمرکز اتاق میشوند. روی دیوار اتاق، پرده یا کاغذ دیواری شلوغ کنار آنها نگذارید. این فرشها را از زاویهای ببینید که تصویر کامل شود؛ یعنی جایی که خریدار بتواند کنار فرش بایستد و نقش را از دور بسنجد.
در مقابل نقشهای درباری، فرشهای عشایری قرار دارند که طرحهایشان هندسیتر و سادهتر است. این نقشها از زندگی ایل آمدهاند و بیشتر خطوط شکسته و اشکال لوزی و ستارهمانند دارند.
این گروه از طرحها با دکور مدرن خیلی خوب جور میشوند، چون خطوط هندسیشان از ابتدا ساده است. اگر پذیرایی شما مبلمان ساده دارد ولی میخواهید حس سنتی هم بیاورید، اینها بهترین انتخاباند.
یک نقش واحد با رنگهای مختلف شخصیت متفاوتی پیدا میکند. ترنج لاکی و سرمهای، رسمی و سنگین است؛ همان ترنج در کرم و آبی یخی، سبک و آرام میشود. اسلیمی طلایی روی مشکی درخشان و تشریفاتی است، ولی همین اسلیمی در طوسی روی طوسی تقریباً مدرن به نظر میرسد.
پس هنگام خرید، فقط نقش را نبینید؛ رنگ را هم در نظر بگیرید. اگر نقش مورد علاقهتان در رنگ دلخواه نیست، یک رنگبندی دیگر از همان نقش را جستوجو کنید، چون در بیشتر موارد یک نقش چند رنگ دارد. حتی ممکن است نقشی که سنتی فکر میکردید، در رنگ خنثی کاملاً به سبک اتاق شما بنشیند.
بیشتر بخوانید: فرش گرد – قطر مناسب، چیدمان هر فضا و انتخاب طرح.
| نقش | یک جمله معنی | فضای مناسب |
|---|---|---|
| ترنج و لچک | قاب مرکزی با چهار گوشه | پذیرایی کلاسیک، زیر مبل رسمی |
| اسلیمی | شاخههای مارپیچ | اتاق خواب، دکور ساده و گرم |
| ختایی | گلهای درشت | همراه اسلیمی در پذیرایی و ورودی |
| شاهعباسی | گل مشهور دورهی صفوی | سالن رسمی، میز ناهارخوری چوبی |
| بتهجقه (ترمه) | نقش قطرهای خمیده | دکور مدرن، اتاق نشیمن |
| محراب و سجادهای | قوس بالای فرش | اتاق نیایش، گوشهی آرام |
| افشان | نقشهای پراکنده | اتاق پرمبلمان، پذیرایی |
| هزارگل | گلهای ریز رنگارنگ | اتاق ساده که رنگ میخواهد |
| ماهی درهم | برگهای همپیچ دور گل | اتاق مینیمال، راهرو |
| درخت زندگی، گل و مرغ | نقشهای تصویری | جایی که فرش تنها نقطهی تمرکز است |
| قشقایی، بلوچ، ترکمن، گبه | نقشهای ایلی و هندسی | دکور مدرن، دفتر کار |
پذیرایی رسمیترین اتاق خانه است و نقشهای ترنجی، شاهعباسی و اسلیمیختایی در آن میدرخشند. فرش را بزرگ انتخاب کنید (۱۵۰×۲۲۵ یا ۲۰۰×۳۰۰) تا ترنج کامل دیده شود. اگر پذیرایی کوچک است، افشان و ماهی درهم که مرکز مشخصی ندارند، کمتر گیر میکنند.
خواب به آرامش نیاز دارد. نقشهای اسلیمی، افشان کرمرنگ و طرحهای کهنهنمای آبی بهتر از طرحهای پررنگ هزارگل جواب میدهند. اگر دکور خوابتان ساده است، یک ترنج کمرنگ هم مشکلی ندارد.
فضای باریک نقشهای ریز و تکرارشونده میخواهد، مثل ماهی ریزنقش یا بتهجقه. ترنج در راهروی باریک بریده میشود و ناقص دیده میشود. برای سایز و چیدمان آشپزخانه، فرش آشپزخانه را بخوانید.
ورودی جای نقشهای محکم و کوچک است: لوزیهای قشقایی یا گبهی ساده. اتاق مطالعه با درخت زندگی یا گل و مرغ حالتی آرام و خیالانگیز پیدا میکند.
یکی از رایجترین پرسشها این است: «نقش سنتی با مبل مدرن جور درمیآید؟» جواب مثبت است، اگر چند قاعده را رعایت کنید.

دستههای فرش مدرن و فرش سنتی را کنار هم ببینید تا بفهمید کدام ترکیب برای شما بهتر است.
بیشتر بخوانید: فرشینه چیست – ساختار، چاپ و مزیتهای فرشینه از ابتدا.
در فرشینه، نقشها با چاپ سابلیمیشن روی الیاف منتقل میشوند. این یعنی جزئیات ریز ترنج و اسلیمی دقیقاً همانطور که طراح کشیده روی فرش میآید و رنگها در دمای حدود ۲۰۰ درجه تثبیت میشوند. ثبات رنگ یعنی با شستن، نقش کمرنگ نمیشود.
اما نکتهی عملیتر: فرشینه سبک است (حدود ۱ کیلوگرم در هر متر مربع)، کمضخامت است و پشت نمدی ضدلغزش دارد. پس نقش سنتی که معمولاً روی فرش سنگین است، روی فرشینه به اتاقهای کوچکتر و مبلمان سبکتر هم مینشیند و با دست شسته میشود. تفاوت فرشینه با فرش ماشینی و دستباف را در فرشینه یا فرش ماشینی میخوانید و ساختار کامل را در فرشینه چیست.
اگر نقش مورد علاقهتان سایز آماده ندارد، سایز دلخواه ثبت کنید. هر طرح پس از سفارش برای شما چاپ میشود و راهنمای ابعاد استاندارد فرش کمک میکند ابعاد دقیق را حساب کنید.
نقش مناسب فضای خودتان را پیدا کنید
مبل چوبی و پارچهی مخملی، پردهی ساده. یک فرش ۲۰۰×۳۰۰ با ترنج و لچک و رنگهای لاکی و سرمهای. نقشهای فرش را در دو کوسن تکرار کنید.
مبل طوسی ساده و میز شیشهای. فرش بیضی با نقش بتهجقه یا ترمه در رنگ طوسی. پردهی ساده. فضا مدرن میماند و فرش نقطهی گرم آن میشود.
صندلی راحتی و قفسهی کتاب. فرش ۱۰۰×۱۵۰ با درخت زندگی یا گل و مرغ در زمینهی کرم. چراغ مطالعهی گرم. گوشهای که دل آدم میخواهد در آن بنشیند.
ترنج قاب بیضی یا لوزیشکلی است که در مرکز میدان فرش قرار میگیرد. نامش از میوهی ترنج آمده است.
لچک یکچهارم ترنج است که در چهار گوشهی میدان قرار میگیرد و گوشهها را پر میکند.
اسلیمی شاخههای مارپیچ و پیچان است و ختایی گلهای درشت. معمولاً با هم میآیند و از شاخههای اسلیمی، گلهای ختایی میروید.
گل درشتی که در دورهی صفوی بسیار رایج بود و در فرش، کاشی و معماری آن دوره دیده میشود.
نقشی شبیه قطرهی خمیده که بر پارچهی ترمه و فرش دیده میشود. دربارهی ریشهاش چند نظر وجود دارد.
بتهجقه، نقشهای ایلی هندسی (بلوچ، گبه، قشقایی)، ماهی درهم و طرحهای کهنهنما. رنگ را محدود نگه دارید و بقیهی اتاق را ساده بگذارید.
بله. هر محصول بخش سفارش سایز دلخواه دارد و پس از سفارش چاپ میشود.
اتاق و رنگ غالب آن را مشخص کنید، جدول بالا را مرور کنید و از دستهی فرش سنتی دو یا سه نقش را کنار هم بگذارید. اگر طرحی را دوست دارید ولی سایزش جور نیست، سایز دلخواه ثبت کنید. جواب کوتاه: ترنج برای فضای رسمی، افشان و ماهی برای آرامش، بتهجقه و نقشهای ایلی برای دکور مدرن.
هنوز حساب کاربری ندارید؟
ایجاد حساب کاربری